De brug van methoden
Twee tradities, elk goed in wat de ander niet bereikt. Het Braziliaanse theater zet lichamen in het probleem; het Nederlandse ontwerp geeft een naam aan wat die lichamen lieten zien.
De motor van de methode
In elke workshop ontmoet een techniek van Augusto Boal een Nederlandse ontwerpmethode op een ontmoetingspunt. Het theater illustreert de methode niet: het is de motor die haar aandrijft.
De methoden, workshop voor workshop
Elke workshop koppelt een techniek van Boal aan een Nederlandse methode. Klik er een aan om te lezen wat het is, waar het vandaan komt en hoe Ponte em Cena het gebruikt. Zes liggen vast; de zevende, de Nederlandse laag van de derde workshop, nog niet, en dat staat er ook bij. De Braziliaanse kant staat uitgebreid beschreven in het document over het Theater van de Onderdrukten (in het Portugees).
01 Diagnosticeren de ander lezen
02 Genereren de impasse spelen
03 Beslissen voorstellen
Krantentheater
Augusto Boal, Núcleo 1 van Teatro de Arena, São Paulo, 1970–71. Tekst van deze sectie: (in)PULSO — Comunicação Viva.
Krantentheater maakt van nieuwsberichten, reportages, toespraken, statistieken, documenten en ander informatiemateriaal theatrale handeling.
De techniek is ontwikkeld om een kritische lezing van de pers en van publieke verhalen op gang te brengen. Een bericht begrijp je niet alleen uit wat het zegt, maar ook uit wat het weglaat, uit het vocabulaire dat het gebruikt, uit de stemmen die het opvoert en uit de manier waarop het de gebeurtenissen ordent.
Het Krantentheater helpt de groep te vragen:
- Wie komt in dit verhaal voor?
- Wie is niet gehoord?
- Welke belangen spelen mee?
- Welke feiten kregen nadruk?
- Welke andere lezingen zouden mogelijk zijn?
Workshop 01. Een Nederlandse en een Braziliaanse krant over hetzelfde onderwerp, naast elkaar gelezen, met een lijfelijke reactie vóór welk woord dan ook.
Forumtheater
Augusto Boal. De meest verbreide techniek van het Theater van de Onderdrukten. Tekst van deze sectie bewerkt uit de secties over de toeschouw-speler en over theater als repetitie, (in)PULSO — Comunicação Viva.
In het gangbare theater blijft de toeschouwer buiten de handeling. Hier staat die scheiding ter discussie: de deelnemer mag kijken, maar mag ook handelen. De scène in stappen, personages vervangen, gedrag veranderen, alternatieven voorstellen.
De scène is geen ruimte los van het leven. Ze werkt als een repetitie van mogelijkheden.
Verandering gebeurt niet doordat iemand een kant-en-klaar antwoord aanreikt. Ze begint wanneer mensen merken dat ze ook aan het antwoord kunnen meebouwen.
Workshop 02. Elke ingreep wordt een vanglijn, en de beslissende vraag komt daarna: naar welke hefboom greep niemand?
Wetgevend Theater
Ontwikkeld door Augusto Boal tijdens zijn termijn als gemeenteraadslid in Rio de Janeiro, tussen 1993 en 1996. Tekst van deze sectie: (in)PULSO — Comunicação Viva.
De techniek brengt theater, burgerparticipatie en het maken van beleid bij elkaar. Situaties die gemeenschappen en sociale groepen meemaken worden scènes. Deelnemers zien de conflicten, stappen de handeling in, beproeven alternatieven en bespreken mogelijke veranderingen.
Het Wetgevend Theater verbreedt de politieke deelname door alledaagse ervaring materiaal te laten worden voor reflectie en gezamenlijke formulering. De burger is niet langer alleen kiezer of ontvanger van publieke besluiten, maar gaat actief bijdragen aan het maken van voorstellen.
Workshop 03, met diplomatieke deelname: het gezag komt binnen als horizontale deelnemer en wat de groep maakt kan worden ingediend.
Context Mapping
Froukje Sleeswijk Visser en Pieter Jan Stappers (TU Delft, Industrial Design Engineering), met Liz Sanders. Grondleggend artikel: “Contextmapping: experiences from practice”, CoDesign 1(2), 2005. Nog altijd in Delft gegeven als open vak (ID5663). Tekst van deze sectie: Regen Studio.
Hier levert het project zijn bijdrage: het theater van Boal ís de generatieve sessie. Een Braziliaanse motor drijft een Nederlandse methode aan.
Kleurendenken
Léon de Caluwé en Hans Vermaak, Leren Veranderen (Boom, 1e druk 1999, herziene editie 2019): vijf canonieke kleuren. Huib Koeleman voegde er twee toe in Interne communicatie bij verandering (2013). Van de drie ankers het meest door en door Nederlandse. Tekst van deze sectie: Regen Studio.
Na de lichamelijke oefening geven de kleuren de groep de zin waar het om gaat: het lijkt op de ene kleur, maar het vraagt om een andere. Op de vloer wordt dat de roep “troca!”, en de speler wisselt van register.
Frame Creation
Kees Dorst (TU/e Eindhoven en UTS Sydney), Frame Innovation: Create New Thinking by Design (MIT Press, 2015). Methodiek in negen stappen. Tekst van deze sectie: Regen Studio.
Op papier is het Veld een kaart van actoren. In de workshop zijn het lichamen in het veld, en de ingrepen laten zien welke hefbomen structureel ontbreken.
De Nederlandse laag van workshop 03 is in co-design
Open besluit, af te ronden met het Consulaat-Generaal.
De eerste twee workshops hebben het paar compleet. De derde heeft de Braziliaanse kant, Wetgevend Theater, en nog niet de Nederlandse. Dat is met opzet: wie bij het Consulaat aantreedt, kiest met welke Nederlandse methode de workshop over beslissen gaat werken.
De tot nu toe genoteerde kandidaten:
- Procesmanagement: de Nederlandse school van het sturen van multi-actorprocessen, voor als geen enkele partij het alleen voor het zeggen heeft.
- Moreel beraad: gestructureerde morele afweging, in Nederlandse ziekenhuizen en publieke diensten gebruikt voor gevallen zonder schoon antwoord.
- Kleurpaletten van sturing: de sturingspaletten van de NSOB, over welk type sturing bij welk type vraagstuk past.
Alle drie komen uit dezelfde bestuurstraditie die principes als water en bodem sturend heeft voortgebracht, waarin het beleid eerst bepaalt wat het gebied aankan en pas daarna wat erop wordt gebouwd.
Vocabulaire van de methode
De termen die binnen de workshops rondgaan. Vijf komen uit het Braziliaanse theater, acht uit het Nederlandse ontwerp.
- BraziliëToeschouw-speler
- Wie kijkt, handelt ook: stapt de scène in, vervangt de protagonist en probeert een andere weg. De figuur waar de hele methode naar heet.
- BraziliëCuringa
- De begeleider. Leidt zonder te leren welke lezing de juiste is, en zorgt dat één perspectief de zaal niet overneemt.
- BraziliëModelscène
- De scène met een probleem dat niet oplost. Hij wordt een tweede keer gespeeld, zodat het publiek hem kan onderbreken.
- BraziliëWerkelijk beeld en gewenst beeld
- Twee sculpturen van de lichamen in de groep: de situatie zoals die is, en zoals men die zou willen. Wat moet veranderen zit ertussen.
- BraziliëDynamisering
- Een stilstaand beeld in beweging zetten, om te zien welke krachten erin zitten en welke kant het op wil.
- NederlandGeneratieve sessie
- In Context Mapping de oefening die bereikt wat interviews niet bereiken. Bij Ponte em Cena is het theater die sessie.
- NederlandTacit en latent
- Wat mensen weten zonder te weten dat ze het weten, en wat ze nog niet onder woorden hebben. De twee diepste lagen van het Delftse model.
- NederlandSensitizing booklet
- Materiaal dat dagen vooraf wordt gestuurd, zodat de groep binnenkomt terwijl ze het eigen leven al observeert. Dun huiswerk, dikke collage.
- NederlandDe ontbrekende kleur
- In kleurendenken de veranderroute waar niemand naar greep. Meestal diagnostischer dan de dominante kleur.
- NederlandParadox
- In Frame Creation de formulering die het probleem vastzet: we hebben X nodig, maar X verhindert Y. Stap 2 van de negen.
- NederlandVeld
- Stap 4: het bredere terrein van actoren, waarden en krachten rond het probleem. Bij Ponte em Cena zijn dat lichamen in het veld, geen kaart.
- NederlandKader (frame)
- Stap 6, het scharnier: het nieuwe kader van waaruit andere oplossingen mogelijk worden.
- NederlandVanglijn
- De zin die elke ingreep in het Forumtheater vastlegt: probeerde [handeling] met een beroep op [waarde, actor of hefboom]. Daarna vraag je naar welke hefboom niemand greep.
Drie workshops, drie bewegingen
De hele boog, van de eerste workshop tot de gedeelde agenda.
Bekijk de drie workshops